ملک یابی در زمینه های خرید و فروش املاک در ترکیه قیمت های ویژه خرید خانه در ترکیه ، آپارتمان ، ویلا و زمین...

ادامه

پروژه موصوف در قالب 12 بلوک شش طبقه مجزا، شامل یک طبقه همکف و پنج طبقه مسکونی با جانمایی 8 واحد در هر طبقه میب...

ادامه

فروش زمین در پیروزی و محدوده پیروزی-پیروزی نبرد شمالی کوچه قائمی راسخ پلاک 20-- 150 متر مساحت-- طول بر 3 متر--...

ادامه

مشارکت در ساخت مناطق 13 و 14 و 15 با بهترین شرایط و سازندهای بنام

ادامه
 
بررسی پروژه ی نوسازی بافتهای فرسوده در محله خوب بخت اتابک

بررسی پروژه ی نوسازی بافتهای فرسوده در محله خوب بخت اتابک

 

  1. مقدمه

وجود بافت های فرسوده در نقاط مختلف شهر تهران و بویژه مناطق جنوبی شهر سبب شده که بحث های مرتبط با توسعه و نوسازی در ابعاد مختلف کالبدی و فرهنگی و اجتماعی، بیش از پیش مطرح شوند.

از نوسازی شهری اغلب به عنوان فرایندی یاد می شود که از طریق آن محیط شهری دچار تغییر و تحول می شود. در حال حاضر معیارهای سه گانه ارائه شده از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران - ریزدانگی، ناپایداری و نفوذناپذیری - به عنوان تعریف مشترک و مصوب بافت فرسوده در سازمانهای مختلف اجرایی مد نظر قرار می گیرد.

متفاوت بودن سبک زندگی در بافت های فرسوده نسبت به سبک زندگی مدرن شهری، بالا بودن میزان فقر، بیکاری، انواع جرائم به خصوص اعتیاد و پخش مواد مخدر، بروز درگیری های محله ای، ناامنی و بزهکاری، وجود مسکن ارزان قیمت به سبب عدم وجود زیرساخت ها، تاسیسات و تجهیزات مناسب شهری، تفاوت فاحش میزان سرمایه اجتماعی، فرهنگی و اعتماد اجتماعی نسبت به سایر محله ها، بالا بودن میزان مشاغل خانگی و موارد دیگری از این دست خود نشان دهنده وجود معیارهای اجتماعی برای تشخیص بافت های فرسوده و البته به دنبال آن تصمیم گیری و برنامه ریزی درباره آن می باشد.

آنچه در طرحهای نوسازی بافت فرسوده بسیار حائز اهمیت است مشارکت های مردمی قبل و بعد از اجرای آنهاست. در واقع در زمینه ی شهری هدف اصلی نوشهرگرایی " تأکید بر اصول بنیادین طراحی شهری در مقیاس محله و سازگاری و همسویی منحصر به فردش با دنیای معاصر" ( منشور نوشهر گرایی، 1378: 71) است. نوسازی شهری با مد نظر قرار دادن محله به عنوان یک واحد ساختمانی بنیادین از تمامی نواحی مسکونی، با هدف پاسخگویی به نیازهای مردم در زمینه های مختلف، با بهره گیری از مشارکت آنها، شکل گرفته است.

مشارکت مردمی در طرح های نوسازی نقش بسیار مهمی را در پیشبرد آنها خواهد داشت حال آنکه عدم هماهنگی میان خواست های مردمی و طرح های اجرایی خود عاملی در جهت شکل گیری مشکلات پی در پی است. مشارکت شهروندان در زمینه های مختلف خود از نشانه های مهم فرهنگ شهروندی است.

 کسی که در یک محله زندگی می کند آن هنگام یک شهروند محسوب می شود که با بهره گیری از حقوق اساسی خود به گونه ای فعال در شکل گیری تمدن شهری دخالت داشته باشد. کریس روجک در کتاب نظریه ی فراغت در تعریف شهروند فعال آورده است: " شهروند فعال مبتنی بر الگوی توانمند شده ای از فرد است که از حقوق و مسئولیت های مدنی خود آگاه است و آن را به کار می بندد. مفهوم شهروندی فعال در پی عملی کردن روایت تجدید نظر شده ای از حقوق شهروندی است و مسئولیت های شهروندی جدید را در باره ی حفاظت داوطلبانه از سرمایه ی اجتماعی و گسترش آن می پذیرد . " ( روجک، 1388: 13-12).

مشارکت مردمی بویژه در ساخت و ساز مناطق مسکونی و شکل گیری فضاهای مختلف شهری همچون فضای فراغتی مطرح است. "فضای اوقات فراغت را می توان یک میدان فرهنگی یا فضای فرهنگی (طبق نظر بوردیو) در نظر گرفت که توسط خود افراد جامعه در طی زمان ساخته می شود و از طرفی افراد فرهنگ و فضای اجتماعی خود را در آن می سازند.

هر میدان، به دلیل محتوای تعریف کننده ی خود، منطق متفاوتی و ساختار ضرورت و مناسبت بدیهی انگاشته ی متفاوتی دارد که هم محصول و هم تولید کننده ی ریختاری است که مختص و درخور آن میدان است" ( جنکینز، 1385: 136-135). در زمانه ی چالش ها و عدم قطعیت هایی زندگی می کنیم که در آن مسائل مربوط به ماهیت و مقاصد فراغت اهمیت دو چندان یافته است.

لغت Leisure از واژه ی لاتین Licere مشتق می شود، که به معنی "رخصت یافتن" ، واژه ای که ابتدا در اوایل قرن 14 ظهور پیدا کرد. به طور کلی می توان فعالیت هایی را که افراد بر اساس علاقه ی شخصی و خارج از حوزه ی کار و پس از رهایی از تکالیف فردی و اجتماعی انجام می دهند و هدف آنها استراحت، تفریح و یا خود شکوفایی است، فعالیت گذران اوقات فراغت نامید. فراغت برآیندی از انتخاب آزاد و رهایی از تکالیف روزمره از نوع خانوادگی، اجتماعی و... است.

بر اساس طبقه بندی های یونسکو و بسیاری از کارشناسان در عرصه ی فرهنگ، گذران اوقات فراغت از جمله اقدامات فرهنگی تلقی می شود، هرچند همه ی صور گذران اوقات بیکاری مستقیم در ردیف گذران اوقات فراغت طبقه بندی نمی شود" (محسنی، 1386: 393).

اهميت اوقات فراغت وقتي خود را نشان مي دهد كه به پيامدهاي آن توجه داشته باشيم. استفاده بهينه و درست از اوقات فراغت مي تواند به ارتقا و پيشرفت شخصيت افراد، شادابي، سرزندگي و پرورش خلاقيت و رشد اجتماعي آن ها بيانجامد. از طرف ديگر استفاده نامطلوب از اين زمان ها و به بطالت گذراندن اوقات فراغت مي تواند منجر به كسالت و خستگي بيشتر شود و يا حتي آسيب هاي مهم فردي و اجتماعي را در پي داشته باشد.استراحت، رفع خستگي و فرار از روزمرگي و يكنواختي، كاركرد مهم اوقات فراغت است كه مي تواند رشد و شكوفايي و آفرينندگي افراد را به دنبال داشته باشد. نحوه مصرف و چگونگی اوقات فراغت به عنوان يك الگوي منظم رفتاري، خود را به افراد جامعه تحمیل مي كند و در مقياس يك نهاد اجتماعي، كاركردهاي متفاوتي دارد. بر اين اساس به عنوان يك نهاد اجتماعي، نيازهاي اجتماعي افراد جامعه را تأمين مي كند و گذران مناسب اوقات فراغت وسيله اي مؤثر براي پرورش توان فكري، جسمي و اخلاقي افراد بوده و عاملي براي جلوگيري از كجروي هاي اجتماعي و اخلاقي است.

نحوه گذران و غنی سازی اوقات فراغت بویژه در شهر ها و محله های شهری مدنظر است و این به دلیل بالا رفتن سرعت در زندگی اجتماعی انسان شهری است. شهر و فضای شهری محیطی است که در جذب و اجتماعی شدن رفتارهای شهروندان نقش اساسی دارد و در رشد توانمندیها و ارتقاء اجتماعی افراد دارای دینامیک فرهنگی و اقتصادی است. در واقع بروز و ظهور دینامیسم هایی که منجر به فعالیت شهروندان درعرصه های مختلف است خود درگرو پرداخت به مؤلفه های فراغتی در شهر است.

 

  1. طرح مسئله

بافت های فرسوده شهری همواره از مشکلات و معضلات اساسی مدیریت شهری به شمار رفته و مفهومی است که در سالهای اخیر و خصوصاً در نیمه اول دهه هشتاد پس از زلزله بم تمرکز توجه مسوولان شهری را به خود اختصاص داده است.

طبق معیارهای طرح ساماندهی تهران، شاخصه های فرسودگی در محلات، قدمت بالای ساختمان ها، عدم دسترسی مناسب و نبود تجهیزات و تاسیسات شهری مناسب می باشد. در طرح جامع جدید تهران در سال 1385 محدوده هایی که به سبب ناکارآمدی و کمبود زیرساخت ها و تاسیسات شهری، کم دوامی ساخت و سازها و کیفیت پایین محیط زندگی به عنوان بافت فرسوده شهری شناسایی شده اند.(حائری،1386:10) (لزوم بازنگری در معیارها و بافت های فرسوده رایحه رضایی، انسان شناسی و فرهنگ)

تا کنون آمارهای متفاوتی درباره میزان بافت فرسوده موجود در کشور ارائه شده است. کارشناس سیاستگذاری مسکن مرکز مطالعات تکنولوژی دانشگاه علم و صنعت از وجود 36 هزار هکتار بافت فرسوده در سراسر ایران خبر می دهد. چنین آماری با مقداری تغییرات از سوی معاون برنامه ریزی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری 49 هزار هکتار و از سوی وزیر مسکن و شهرسازی 50 هزار هکتار معرفی می شود.

 به هر روی آنچه حائز اهمیت است بالا بودن میزان این بافت در کشور و توجه به این نکته است که به سبب ارزان بودن مسکن در چنین بافتهایی درصد بالایی از جمعیت در این بافتها زندگی می کنند. علاوه بر آن، با گذشت زمان، هر روز بر آمار بافت های فرسوده افزوده می شود و محله های جدید تری به بافت فرسوده تبدیل می شوند. گسترش حاشیه های شهری بدون برنامه ریزی و مهندسی نشده نیز این معضل را دو چندان می سازد.

در حال حاضر سازمانهای اجرایی مختلفی درگیر حل معضل بافت های فرسوده می باشند. این سازمانها هریک برنامه ریزی های جداگانه، مفاهیم مختلف و روش های اجرایی متعددی را در این زمینه برگزیده اند.

سازمان نوسازی شهر تهران، شهرداری ها، شورای شهر و بیشتر سازمانهایی که به طریقی در نوسازی بافت های فرسوده شرکت دارند همگی در حین اجرای پروژه های نوسازی به این نتیجه رسیده اند که معیارهای موجود، همگی معیارهای کالبدی بوده و به هیچ عنوان عناصر طبیعی و انسانی در آنها دخالت داده نشده اند. در حالیکه بافت های فرسوده و نوسازی این بافت ها، تنها به مسائل کالبدی محدود نبوده و به سبب مالکیت انسانی نیازمند ورود به مباحث اجتماعی هستند.

برای مثال، درحالیکه در بسیاری محلات آسان شدن عبور ماشین و باز شدن بسیاری از معابر به مشکلات شهری بسیاری دامن زده و در اماکنی مانند اطراف بازارها و ... می تواند سبب خالی شدن بافت مسکونی و تبدیل بافت به محیط های کارگری ، انبارها و .. شود.

طرح نوسازی در منطقه ی خوب بخت اتابک از سال 85-84 آغاز شد، و شهرداری تهران طی یک برنامه آزمایشی تصمیم گرفت طرح نوسازی در این محله اجرا کند. قرار است از بخشی از این محله اتوبان صیاد شیرازی عبور کند که شهرداری املاک واقع در مسیر اتوبان را خریداری کرد و با اختصاص بودجه­ای دویست میلیارد تومانی تصمیم به نوسازی باقی محله گرفت.

به این ترتیب که نقشه محل جدید طراحی شد، و شهرداری با دادن وام و ودیعه به ساکنان محل آنها را به جای دیگری منتقل و خانه های قدیمی را خراب می کرد، و آپارتمان های جدید با استانداردهای نوین ساختمان سازی می ساخت، و سپس آپارتمان ها را به ساکنان قدیمی تحویل می داد.

اما اکنون پس از گذشت 4 سال طرح با مشکلات فراوانی، هم از لحاظ ساخت و ساز و هم از نظر معضلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برای مردم و شهرداری،  مواجه شده است.

خانه های زیادی تخریب شده و به جای آنها آپارتمانهای چندطبقه و چندین واحدی ساخته شده است. اما  در موارد زیادی ساخت و سازی صورت نگرفته و همچنان ویرانه ساختمانها  بر جای مانده است. برخی از اهالی در خانه های جدید ساکن شده اند، برخی به منطقه ی دیگری تغییر مکان داده و اغلب مستأجر هستند و تعداد قابل توجهی از مردم که با این طرح مخالف بودند و رضایت آنها از ابتدای امر جلب نشده است اکنون در خانه هایی با بافت فرسوده و رو به ویرانی در داخل محل ساکن هستند.

یکی از مشکلاتی که در اثر پروژه نوسازی ایجاد شده است نبود فضای فراغت کافی بویژه برای جوانان و نوجوانان است. در این مقاله به بررسی این معضل در محله خوب بخت اتابک و تاثیرات آن بر روی زندگی اجتماعی و روزمره ساکنان خواهیم پرداخت.

 

  1. ضرورت مسئله

فراغت بخش مهمی از زندگی روزمره ی افراد را تشکیل می دهد. با توجه به تنوع روزافزون فعالیت های فراغتی در شهر، انسان ها برای گذران اوقات فراغت خویش دست به انتخاب می زنند. این انتخاب آزادانه صورت نمی گیرد بلکه تابع عواملی است. سن، جنس ، طبقه ی اجتماعی و سلیقه ی فردی مهمترین عوامل موثر درگزینش یک فعالیت فراغتی هستند.

مطالعات صورت گرفته در زمینه ی فراغت نشان داده است که هرچند فراغت فعالیتی است جدا از انتظارات اجتماعی، خانوادگی، دوستان و حکومت، اما انتخاب نحوه ی گذران فراغت بدون آن ها مقدور نیست. به عبارتی عوامل گوناگونی در انتخاب نحوه ی گذران فراغت دخالت دارد. علاوه بر آنچه گفته شد، زمان، فضا، ویژگی های سنی و جنسیتی، طبقه ی اجتماعی و در نهایت سلیقه و علاقه ی فردی عوامل تعیین کننده در انتخاب نوع گذران فراغت هستند.

سبک های مختلف زندگی با توجه به نحوه ی گذران اوقات فراغت شکل می گیرد.  اوقات فراغت به عنوان زمان آزاد و فارغ از الزامات کار اهمیتی قابل توجه در زندگی انسان دارد. به خصوص در شهر که زمان محدودتر و فضا متراکم تر و فعالیت ها پیچیده تر است و انسان ها گزینه های فراوانی برای انتخاب دارند.

كاركردهاي سه گانه فراغت رامي توان اينگونه ذكر كرد (انسان شناسي اوقات فراغت www.Anthropology.ir ) :

1.       رفع خستگي كار و برطرف كردن خسارت هاي جسمي و رواني استراحت

2.       تفريح، فرار از تكرار و روزمرگي و ورود به خيالپردازيهاي همبستگي زدا

3.       رشد خودشكوفايي و آفرينندگي

 

دو نظریه ی تعاملی و هویت اجتماعی در ارتباط با اوقات فراغت مطرح هستند:

الف) نظريه تعاملي :

هويت هاي فردي و اجتماعي در فرايند تعامل هاي اجتماعي رشد مي كنند. ما در تعامل باديگران است كه ياد مي گيريم چه كسي هستيم و چه كسي خواهيم شد. تعامل هاي اجتماعي نيز به سهم خود مي توانند نوعي اوقات فراغت باشند هنگامي كه معنا ومفهوم محوري تجربه چيزي جز فرايند ارتباط و سهيم شدن نيست پس تعامل را ميتوان  كنش و اثر رويداد يا حادثه اين ارتباط و سهيم شدن محسوب كرد.

رويدادهاي مخصوص زمان اوقات فراغت ممكن است درحين انجام هر فعاليتي به وقوع  بپيوندد. تعامل اجتماعي هم ممكن است در تصور و ذهن نيز وجود داشته باشد ولي غالبا براي زمان و مكان است و افراد براي شكل دادن به اوقات فراغت محل و عكس العمل از خود نشان مي دهند و يا به تعامل با يكديگر مي پردازند. دامنه تعامل به عنوان اوقات فراغت ازدامنه ارتباط دو فرد صميمي تا روابط يك گروه بزرگ گسترش مي يابد.اوقات فراغت به مثابه تعامل هم واقعه و هم فرايند محسوب مي شود وهمچنين داراي شروع و پايان است.

ب) نظريه هويت اجتماعي :

مفهوم هويت در نگاه اول توجهش معطوف بر خود فرداست درحالي كه اين مفهوم را فقط در قالب جامعه ميتوان درك كرد. يادگيري به موازات رشد هويت ( اجتماعي و فردي ) اتفاق مي افتد. مابراساس ارتباطي خود با ديگران يا جامعه به آنچه هستيم بدل مي شويم افراد دراوقات فراغت نيز همانند حضور در خانواده مدرسه ومحيط كارخود عضوي از اجتماع هستند. درعين حال هويت اجتماعي و فردي حالت سيال داشته و در حال تغيير است. باتوجه به اين ديدگاه ميتوان گفت : رشد فرايند ازارتباط است كه دراجتماع اتفاق مي افتدو اجتماع مجموعه اي از انسان هاست كه درايا تعامل ارتباطات اشتراك در كارهاو يا فعاليت ها ي منظم هستند.( نوروزي ،1386 : 44 43).

هویت اجتماعی می تواند در غالب فضاهای مختلف شهری شکل بگیرد. فضای فراغت از جمله این فضاها به شمار می آید که طیف گوناگونی از جمله فضاهای تغذیه، خرید، ورزشی، بازی، فرهنگی، تفریحی و محل های گشت و گذار را شامل می شود. درصورتي كه مکان را به عنوان مبناي تقسيم بندي اوقات فراغت در نظر بگيريم مي توان دو حالت كلي را از يكديگر تفكيك كرد :

  • زمان فراغتي كه در منزل سپري مي شود و فعاليتهايي نظير گفتگو با خانواده مطالعه تماشاي تلويزيون و گوش دادن به راديو و ...اختصاص داده مي شود.
  • زماني كه در خارج از منزل سپري شده و طيف وسيعي از فعاليتها از فعاليتهاي ورزشي و جسمي گرفته تاديدار از اماكن ديدني و تاريخي و رفتن به موزه تئاتر و سينما و ...را در بر ميگيرد ( سعيدي رضواني ، 1375 : 13-12)

برخی دیدگاه ها اوقات فراغت را زمانی دانسته اند که شخص در درجه ی اول برای پول کار نمی کند. اما این تعریف تنها در صورت اشتغال و در رابطه با کار دستمزدی قابل درک است و به ویژه در مورد زنان که کارهای خانگی بدون دستمزد را انجام می دهند، بدون فایده است. عده‏ای دیگر از جمله فرهنگ جامعه‏شناسی، اوقات فراغت را به منزله «وقت آزادی که پس از پرداختن به ضروریات عملی زندگی باقی می‏ماند» تعریف می‏کنند. این تعریف وقت آزادی را درنظر می‏گیرد.

وقتی که آن را آنطور که مایل هستیم می‏گذرانیم (غیر از امور الزامی زندگی روزمره) مشکلی که در تلقی اوقات فراغت به عنوان وقت آزاد وجود دارد آن است که کشیدن خط بین ضروریات و کارهای ضروری زندگی و وقت آزاد دشوار است. و به تعریف‏ ما از کارهای ضروری برمی‏گردد. اینکه ما چه کارهایی را ضروری می‏دانیم و اینکه برخی کارهایی را که ضروری‏اند اما اهمیت کمتری دارند در وقت آزاد انجام می‏دهیم. مثل رفتن به کلاس‏های زبان برای پیشرفت درسی و کاری و یا رفتن به باشگاه ورزشی برای حفظ سلامت، شادابی و تناسب اندام )رفعت جاه، مریم، 1387 ( .

به طور كلي مي توان دونوع اوقات فراغت فعال و غير فعال را تقسيم بندي كرد :

  • اوقات فراغت فعال نيروي فيزيكي ياانرژي را شامل مي شود. فعاليتهاي فيزيكي يا تاثير اندك همچون پياده روي و يوگا كه انرژي كمي را صرف مي كنند و رقابت كمتري در آن وجود دارد. فعاليتهايي با تاثير بالا همچون کیک بوکسینگ (kick )

 

  1. پیشینه  نوسازی در تهران

4.1              مقدمه

هر شهر متشکل از مجموعه ای از محله هاست که به لحاظ ساختاری، تاریخی، طبقاتی، فرهنگی-اجتماعی، اقتصادی و همچنین نوع کاربری دارای تفاوت ها و شباهت هایی هستند. محله های شهری در ایران در طول تاریخ تحولات بسیاری را تجربه کرده اند به طوری که امروزه شکل و کارکرد محله های شهری قدیم کاملا متحول شده و محله هایی با ساختار و کارکرد کاملا متفاوت، ظهور کرده اند. محله ها معمولا دارای کاربری های ویژه ای برای ساکنین و غیر ساکنین هستند به طوری که محله های قدیمی همچنین به دلیل شکل ساخت و سیمای خاص خود حس تعلق بیشتری نسبت به مکان برای ساکنین ایجاد می کردند و این در محله های جدید غالبا کمتر دیده می شود. " در گذشته محله های شهری قدرت قابل توجهی داشتند و بین محله های مختلف در یک شهر همواره رقابت و حتی جنگ و جدال هایی بر سر ایجاد قدرت بیشتر، وجود داشت. این قدرت محله ها تابع درجه ی تمرکز فضاها و مکان هایی است که مردم در آن روابط متقابل و رودرروی بیشتری را دارا بودند. بر این اساس در محله هایی که از فضای جمعی و عمومی بیشتر و متمرکز تری برخوردار بودند، قدرت محله ها برای رقابت و رویارویی با سایر محله ها نیز افزایش می یافت" (خاکساری، 1388: 129). در حال حاضر از سویی آن روابط چهره به چهره و پیوستگی میان افراد یک محله ی واحد بویژه درمحله هایی که در روند توسعه قرار گرفته اند وجود ندارد و از جانب دیگر جنگ و جدالی هم چون گذشته بویژه بر سر قدرت در میان آنها وجود ندارد.

 در ساده ترین تعریف محله از خانه های مجاور هم در یک فضای جغرافیایی خاص تشکیل می شود. محله از تجمع، پیوستگی کم یا زیاد، معاشرت نزدیک، روابط محکم همسایگی و اتحاد غیر رسمی میان گروهی از مردم بوجود می آید. برای تشکیل یک محله ی شهری شرایط چندی لازم است:

 دارا بودن یک حوزه ی جغرافیایی از شهر با وسعت کم یا زیاد

 پیدایش و تکوین یک اجتماع کوچک از گروهی از مردم شهر

 وابستگی اجتماعی میان گروهی از مردم ( شکوئی، 1372: 48)

در واقع می توان محله را کوچکترین واحد شهری در نظر گرفت که از ترکیب مناسبات متنوع همسایگی و پیوندهای اجتماعی تشکیل شده است ( منصوری، 1379: 78).

اصطلاح محله دارای معانی و کاربردهای بسیاری است. به عنوان مثال، محله برای ارجاء به گروه کوچکی از خانه ها در همسایگی یکدیگر یا برای اطلاق به ناحیه های بزرگتر با الگوی خانه سازی و قیمت بازاری مشابه، به کار برده می شود. این اصطلاح همچنین برای توصیف ناحیه ای در اطراف یک نهاد محلی که توسط اهالی سرپرستی می شود، کاربرد دارد، نهادهایی همچون کلیسا، مدرسه یا دفاتر نمایندگی اجتماعی. محله به عنوان ناحیه یا حوزه ی سیاسی نیز تعریف می شود. مفهوم محله یا حوزه های همسایگی، توأمان مؤلفه های جغرافیایی (مکان محور) و اجتماعی ( مردم محور) رادر بر می گیرد (www.gnocdc.org ). در واقع محله اجتماعی است که به لحاظ جغرافیایی و درون یک شهر بزرگتر، شهر کوچک و یا حومه ی شهری، استقرار یافته است.

 محله همچنین با جنبه های فیزیکی و ریخت شناسی ( موقعیت در شهر، دوره ی ساخت، تیپولوژی ساختمان ها، کارکردها و گروه های اجتماعی و...) مشخص می گردد. عوامل تفاوت گذاری و معیارهای محدوده ی محله ها با کارکردهای زیر متغیر هستند:

- شکل سایت ها و توپولوژی، محله ی بالا و محله ی پایین، محله ی مرکزی و محله های حومه ای، محله های شمال و محله های جنوب و...

- تیپولوژی حاکم بر ساختمان ها

- کارکردهای مختلفی که محله ها دارند: محله ی تجاری، اداری، مسکونی و...

- توزیع گروههای اجتماعی یا اقتصادی

- جدایی گروهای قومی در شهر ها ( ربانی، همان: 153)

شکل کالبدی محلات و  ویژگی های معماری آن می تواند بر ارتباطات اجتماعی ساکنان تأثیرگذار باشد به عنوان مثال در محلات کوچکتر میزان ارتباطات میان ساکنین و امکان شکل گیری روابط چهره به چهره بیشتر است. بخش های مؤثر بر شکل کالبدی محله عبارتند از:

نوع واحدهای مسکونی, اعم از ویلایی، آپارتمانی یا تک واحدی

موقعیت قرار گیری و فاصله ی واحدهای مسکونی از یکدیگر و فاصله ی آنها از خدمات عمومی محله

سلسله مراتب عرصه بندی ها و دست رسی های واحدهای مسکونی ( مجموعه مقالات همایش توسعه ی محله ای، 1388: 238).

 

وجود بافت فرسوده در نقاط مختلف تهران شهرداری را بر این داشته تا پروژه های نوسازی مختلفی را در شهر به اجرا گذارد. از جمله این طرح ها، پروژه ی نواب است که می توان آن را بزرگترین پروژه ی نوسازی شهر تهران دانست.

طرح اولیه ی  این بزرگراه در اولین طرح جامع شهر تهران در سال 1345 عنوان شد ولی مقیاس پروژه و منابع مالی مورد نیاز به قدری بالا بود که هیچ مقام مسئول یا سازمانی جرأت آغاز آن را نداشت، سرانجام در سال 1373 اجرای پروژه توسط شهرداری آغاز گردید.

 خیابان نواب قبل از نوسازی یک خیابان شمالی- جنوبی در تهران مرکزی بود. ساختمان های این محدوده اغلب یک و دو طبقه بودند و قدمتی 50 تا 60 سال داشتند. این محدوده شامل محله هایی با هویت قوی و روابط و پیوندهای اجتماعی، قومی و فرهنگی بود. اجرای پروژه ی نوسازی موجب از هم گسیختن این روابط و از بین رفتن هویت محله ها شده است. پروژه ی نواب یکی از محلات معروف قدیمی (بریانک) را با عبور دادن بزرگراه از میان ان از هم گسیخته، به گونه ای که ارتباط دو بخش این محله تنها از طریق دو پل هوایی امکان پذیر است. با اجرای این پروژه بسیاری از مشاغل و واحدهای کسب و کار که منبع ارتزاق بسیاری از خانواده های ساکن در محدوده بوده از بین رفتند.

علاوه بر مورد فوق شهرداری به دلیل مسائل اقتصادی و مشکلات مالی بسیاری از فضاهای مورد نیاز ساکنین از جمله فضاهای آموزشی، فراغتی، فرهنگ و فضای سبز را از پروژه حذف نمود که خود عواقب جبران ناپذیری را به همراه می آورد.

 

نمونه ی دیگر پروژه نوسازی در محله ی عود لاجان است. هدف اصلی از طرح این محله، حفظ ساکنان اصیل بافت و جلوگیری از مهاجرت آنها و نیز جذب جمعیت است. قبل از شروع طرح ویژگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ساکنان و همچنین گونه های سنتی مسکن در این محلهمورد مطالعه قرار گرفت و تأثیر آن به شرح زیر است:

  • ساخت مسکن های جدید با اندازه های متنوع با توجه به اقتصاد خانوارها
  • استفاده از گونه های سنتی در طراحی مسکن های جدید
  • توجه به محرمیت و در نظر گرفتن فضاهای مورد نیاز و مورد علاقه ساکنان از جمله حیاط و فضای سبز
  • رعایت استاندارد های طراحی مسکن

 

محله خانی آباد از دیگر محله ها با بافت فرسوده است و با توجه با مطالعات صورت گرفته ارزش های کمی و کیفی دراین محله رو به افول گراییده است. عدم دخالت در روند کنونی و تداوم آن سبب ایجاد فضایی هر چه بی کیفیت تر و پر مسأله تر می شود. بدین ترتیب در گام نخست و بر پایه ی مشارکت و تعامل با اهالی محله برنامه ی نوسازی در حال تصویب است که بر اساس چشم انداز محله ی خانی آباد بایستی تا سال 1400، به محله ای ایمن، نوساز، با هویت و سرزنده برای سکونت ساکنان آن تبدیل شود. همچنین می باید ارزش های اقتصادی که در محله به دلیل فرسودگی از چرخه ی توسعه خارج شده اند مجددا به ساز و کار نوین توسعه بازگشته و با ایجاد بستر و زمینه ی لازم سرمایه ی جدید به داخل محدوده وارد گردد.

 

محدوده شرقی صابونپزخانه با حدود 25 هکتار وسعت به مرور زمان در اثر فرسودگی دچار نارسایی در پاسخگویی به نیازهای مردم شده است. ناهمگونی و بی ثباتی اجتماعی اقتصادی و فرهنگی که دراثر این فرسودگی بوجود آمده به مرور زمان تشدید شده و روند فرسودگی کالبدی نیز شدت گرفته است.

به دنبال این مشکلات شهرداری در پی جذب مشارکت مردمی در جهت اصلاح و نوسازی بافت این منطقه برآمده است. بر این اساس توسعه ی کالبدی محدوده ی شرقی صابونپزخانه مبتنی بر ارتقاء شرایط اجتماعی و اقتصادی با رویکرد توسعه ی مردم محور بر پایه ی اصل عدالت اجتماعی ( که متضمن حداقل تغییرات جمعیتی است)و افزایش نسبی کیفیت کالبدی- محیطی، تعریف گردیده و سپس سیاست های مورد نیاز تدوین شده اند. بر اساس این سیاست ها، در طرح پیشنهادی برای نوسازی بافت، رویکرد حداقل مداخله در عرصه های خصوصی، توجه به مسکن محرومان و مستأجرین و ارتقاء هویت، نفوذپذیری و امیت بافت مد نظر قرار گرفته است.

 

از محله های دیگر که موضوع طرح نوسازی شهری قرار گرفته است، محله ی دولاب می باشد. بنا بر فرض بنیادین توسعه در این محدوده، توسعه ی درونی، به معنای استفاده از ظرفیت های موجودو یا ظرفیت سازی در محدوده ی ساخته شده ی کنونی است. علی رغم تلاش برای به حد اقل رساندن هزینه های اجتماعی و اقتصادی نوسازی در این منطقه، ساختار فضایی و شرایط کالبدی محله به گونه ایست که بخش قابل توجهی از ساکنان محله در فرآیند نوسازی نه تنها می بایست به توافقات دشوار و بی سابقه با قطعات همجوار خود دست یابند، بلکه موقتا خانه و کاشانه ی خود را نیز ترک کنند. چالش با مردمی که با مهمترین بخش موجودیت مادی اندک خود درگیر مسئله ی نوسازی می شوند، مسئله ی جلب مشارکت مردمی در جهت دهی به سرنوشت شرایط زیست را به مهمترین وظیفه ی پروژه ی نوسازی این محله بدل کرده است.

ناحیه ی امام علی (ع) از دیگر محدوده ها بابافت فرسوده است که طی یک دهه ی گذشته عرصه ی مداخلات شهرداری تهران قرار گرفته است؛ آزادسازی و احداث ادامه ی مسیر بزرگراه امام علی (ع) و نوسازی بافت فرسوده، از مهمترین این اهداف هستند که با آغاز تملک مسیر بزرگراه در سال 1380 آغاز شد و در حال حاضر با مووضع تسهیل گری و راه اندازی دفاتر محلی نوسازی در حال ادامه می باشد. این دفتر محلی در ابتدا در محله ی خوب بخت و در سال 86 احداث شد که از طریق اطلاع رسانی و آگاه سازی ساکنان به اعتماد سازی و ترغیب مردم پرداخت. همچنین سازمان در سال 88 در حال راه اندازی دفتر محلی با ماهیت تسهیل گری در سایر محلات ناحیه نیز می باشد.

 

بافت فرسوده در ده ونک ترکیبی از گونه های مختلف بافت فرسوده مانند: بافت فرسوده ی شهری با پیشینه ی روستایی و با پیشینه ی اسکان غیر رسمی، تشکیل شده است و رویکرد مداخله و نوسازی در این ناحیه نیز بر همین مبناست. در این طرح تلاش بر این بوده تا با برنامه ریزی و طراحی شهری، بر اساس نتایج مطالعات انجام شده به گونه ای باشد که مسائلی چون حل معضل اجتماعی این محدوده، حفظ هویت کالبدی و نجات هسته های سبز باقی مانده و... را در بر گیرد.

در این طرح محدوده ی ده ونک به چهار بخش تقسیم شده است:

  1.  محدوده ی غربی به موازات محور چمران با رویکرد محور گردشگری

2 و 3. بخش شمالی محدوده و نیز اطراف میدان ده ونک با رویکرد بهسازی

4. بخش میانی با رویکرد نوسازی در جا توسط مالکان پلاک های مسکونی

در این طرح فرآیند مشارکت مردمی باروش واگذاری زمین مالکان در قبال واحد معوض، انجام گرفته است.

( منبع جهت دریافت این اطلاعات: مقالات نشریه ی اینتر نتی نوسازی، مرتبط با سازمان نوسازی شهر تهران)

 

  1. جامعه آماری : محله خوب بخت اتابک

محله اتابک از جمله محلات منطقه 15 تهران به شمار می آید، محله ای که طی چند سال اخیر نوسازی هایی در بخش هایی از آن صورت گرفته است که در مواردی زیادی بدون هماهنگی با مردم منطقه بوده است.

 منطقه ۱۵ شهرداری تهران در جنوب شرقی شهر تهران قرار دارد و از شرق با حريم شهر تهران، از جنوب با منطقه ۲۰، از غرب با منطقه ۱۶ و از شمال با مناطق ۱۲ و ۱۴ شهرداری تهران دارای مرز مشترک است. حدود منطقه در وضع موجود از شمال خيابان شوش، خيابان ۱۷ شهريور، خيابان خاوران، بزرگراه آهنگ، بزرگراه بسيج و خيابان شهيد رحيمی، از شرق خيابان قصر فيروزه و حريم شهر تهران تا بزرگراه امام رضا، از غرب خيابان فدائيان اسلام (حدفاصل ميدان شوش تا خيابان شهيد ابراهيمی) و از جنوب خيابان شهيد ابراهيمی، امتداد حد جنوبی طرح تفصيلی تا بزرگراه امام رضا می باشد.

منطقه ۱۵ طبق تقسيمات شهرداری در حال حاضر دارای ۱۸ محله است.

تعداد جمعيت ساکن منطقه در سال ۱۳۸۵ بالغ بر ۶۴۲۵۲۶ نفر است. بيشتر بودن شتاب افزايش جمعيت منطقه نسبت به شتاب افزايش جمعيت تهران موجب افزايش تدريجی سهم نسبی جمعيتی اين منطقه در شهر تهران شده است. با اين همه بايد توجه داشت که با گذشت زمان و پر شدن تدريجی اراضی مسکونی منطقه موجب کاهش ملموس در شتاب افزايش جمعيت آن شده است، به طوري که تعداد جمعيت منطقه در سالهای اخير تقريباً ثابت باقی مانده است.

محدوده منطقه ۱۵ شهرداری تهران که از سال ۱۳۵۸ و در چارچوب تقسيم شهر تهران به ۲۰ منطقه شهرداری ايجاد شد، از آن زمان تاکنون بدون تغيير باقی مانده است.

گرچه سابقه گسترش کالبدی در داخل محدوده منطقه به دهه های پيش از دهه ۱۳۵۰ باز می گردد، وليکن شتاب اين گسترش در دو دهه ی ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰ به شدت افزايش يافته و بخش قابل توجهی از منطقه در اين دو دهه ساخته می شود. گسترش کالبدی منطقه در دهه های اخير نيز با شتابی کمتر ادامه يافته است و هنوز نيز ادامه دارد

محله خوب بخت اتابک از محله های قدیمی تهران است که اکثر خانه­های آن بافت فرسوده محسوب می شوند. البته ساخت و ساز در این محله صورت گرفته است، اما اکثراً بدون رعایت قواعد خانه­سازی و در نظر گرفتن قوانین جدید شهرداری.

کوچه ها اکثراً باریک و غیراستاندارد هستند، کوچه هایی که بعضاً به آنها کوچه های آشتی کنان گفته می شود؛ یکی از رسوم قدیمی این بوده که دو همسایه ای را که با هم مشکل یا کدورتی داشتند از دو طرف کوچه به سمت همدیگر می فرستادند و چون تنها راه برای عبور یک نفر هست این دو نفر مجبور می شدند با هم روبرو شوند و مشکلات خود را حل کنند.

کوچه های باریک موسوم به آشتی کنان، آبان 1388

 

 

خانه ها اکثراً با متراژ پایین و در چند طبقه ساخته شده­اند. بالکن ها را با ایرانیت پوشانده اند تا فضای بیشتری ایجاد شود. در خیابان های اصلی و کوچه های فرعی با خرابه های مواجه شدیم که در اثر تخریب خانه ها بوجود آمده اند، خانه­هایی که قرار بوده پس از تخریب توسط شهرداری ساخته شوند اما هنوز اقدامی صورت نگرفته است. علاوه بر این آپارتمان های نیمه ساختی در محله وجود دارند که ساخت آنها به تعویق افتاده است.

 

بعضاً برای جلوگیری از ایجاد گرد و خاک روی آنها ماسه ریخته اند و اکثراً پر از آشغال هستند. بخاطر تخریب این خانه ها کوچه ها به همدیگر راه پیدا کرده اند و اکثراً پوشیده از گرد و خاک و سنگریزه هستند.

 

ریختن آسفالت روی زمین برای جلوگیری از گرد و خاک، آبان 1388

چیزی که بیشتر از همه در محل به چشم می خورد تقابل بین بافت فرسوده و آپارتمان های جدیدی است که شهرداری تاسیس کرده، و عدم هماهنگی که بخاطر این مسئله در محله ایجاد شده است.

 

تقابل میان بافت قدیم و جدید، آبان 1388

 

بطور کلی اتابک یکی از مناطق محروم تهران است که از امکانات رفاهی مانند آموزشگاه، باشگاه ورزشی، فضای سبز و غیره برخوردار نیست. و متاسفانه شهرداری در اقدامات نوسازی اخیرش حرکتی در جهت جبران این مسئله انجام نداده است.

مساحت این محدوده جهت نوسازی 3/14 هکتار است و حدود 650 پلاک از این محله موضوع انجام این طرح قرار گرفته اند عملکرد سازمان نوسازی شهرداری در طرح مذکور بدین ترتیب است:

جدول شماره ی (1): عملکرد سازمان نوسازی در محله ی خوب بخت

تعداد پلاک محدوده

650

پلاک

پلاک های مشارکت نموده

231

پلاک

عرصه ی آزاد شده

15817

مترمربع

آپارتمان تعهد شده

21458

متر مربع

ودیعه ی پرداخت شده

53

میلیاردریال

تعداد بلوک های ساختمانی در دست اجرا

20

بلوک

تعداد بلوکهای در حال ساخت

250

واحد

تعداد واحد مسکونی در حال ساخت

25000

مترمربع

پیشرفت فیزیکی بلوکهای در حال اجرا

62

درصد

 (منبع: سازمان نوسازی شهر تهران)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره ی (3): مشخصات عمومی محله

 

 

اماکن شاخص محله اتابک

  • بوستان مبعث
  • بوستان زيبا
  • حسينيه قمر بني هاشم
  • حسينيه متوسلين به آقا ابوالفضل العباس
  • خدمات بهزيستي 12 فروردين
  • پاساژ وليعصر

 

 

5.1  اطلاع رسان ها

با توجه به هماهنگی از پیش صورت گرفته سه بخش به عنوان حوزه ی تحقیق در نظر گرفته شد. مورد اول آپارتمانی در خیابان وثوق بود. این آپارتمان متعلق به شهرداری است و ساکنین آن خانه اصلی خود را به صورت کلید به کلید به شهرداری تحویل داده اند و اکنون تا تحویل خانه به مدت 2 سال است که در این مکان زندگی می کنند.

در یکی از واحدهای طبقه ی سوم آپارتمان با سه تن از ساکنین وارد گفتگو شدیم و حاصل صحبت ها را بر کاغذهای پوستی وارد کردیم. هریک از گروهها بر اساس موضوع، سؤالات مورد نظر خود را از خانم ها می پرسیدند. مشخصات اطلاع رسان ها بدین ترتیب بود: خانم مسن حدود 75 سال که به تنهایی زندگی می کند، خانم میان سال صاحب 2 فرزند دختر که مدتهاست ازدواج کرده اند و 2 فرزند پسر که مشغول به تحصیل و کار هستند و فرد سوم خانم 52 ساله ای که صاحب 3 فرزند است؛ 2 دختر که سالها پیش ازدواج کرده اند و یک پسر که در مقطع دبیرستان مشغول به تحصیل است.

مورد دیگر بخشی از محله ی اتابک بود که به آن محله ی مشهدی ها می گفتند. اهالی این محل مهاجرینی بودند که سالها پیش از شاهرود به این منطقه تغییر مکان داده بودند.

در محله ی مشهدی ها به همراه خانم آقازاده با 6 نفر مصاحبه کردیم. دختر جوان 22 ساله و دانشجو، خانم 25 ساله متأهل و صاحب 1 فرزند، دو پسر نوجوان که اولی محصل و دیگری درس را در مقطع راهنمایی رها کرده بود و در نهایت دختر بچه ی 9 ساله ی محصل.

بخش سوم اهالی یکی از کوچه های محله بودند که در ابتدا با سه تن از خانم های ساکن به صحبت پرداختیم. در ادامه گفتگوها و انتقال موضوعات مطرح شده بر برگه های پوستی برخی از همسایه ها به ما اضافه شدند. در نهایت مجموعه ی اطلاع رسانهای اصلی مادر این مصاحبه ها 6 خانم و 2 آقا بودند.

 

 

 

 

 

 

 

  1. روش تحقیق

این تحقیق بر اساس روشهای اسنادی، مصاحبه، مشاهده ی مستقیم و روش RRA صورت گرفته است.

روش مشاهده به ویژه در تحقیقات بر حوزه ی شهری از اهمیت بسیاری برخوردار است. مشاهده به عنوان روش علمی جمع آوری اطلاعات، در مقایسه با سایر روش ها، دارای مزایای خاصی است، " از بزرگترین مزیت های مشاهده این است که روشی است مستقیم و بدین طریق می توان اطلاعات دست اول تهیه کرد. در واقع دسترسی به رفتار و حوادث در حالت طبیعی و بدون دخالت سایر عوامل از طریق مشاهده ممکن است و همین امکان آن را روشی مناسب جهت جمع آوری اطلاعات می کند ( طالقانی، 1370: 126-125).

مصاحبه از مهمترین روش های کیفی و ابزار کاری در تحقیقات رشته مردم شناسی و انسان شناسی به شمار می رود. مصاحبه های شهری به نسبت سایر مصاحبه ها با مخاطبان بیشتر و در شرایطی متنوع تر صورت می گیرند. مصاحبه ها می توانند به شکل انفرادی و یا گروهی متمرکز و مفصل و نیز "مصاحبه های در موقعیت" یعنی مصاحبه با افراد در شرایط خاص مکانی/زمانی با سؤال ها و جواب های کوتاه، صورت پذیرد.

 مصاحبه با  اطلاع دهندگان اصلی روشی است بری کشف اطلاعات راجع به شیوه های زندگی که در زمان ورود محقق میدانی به صحنه وجود خارجی نداشته و یا دگرگونی های اساسی پیدا کرده اند. " فرانک و روت یانگ کارآیی اطلاع دهندگان اصلی را در مدت کار میدانی شان در مکزیک به تحلیل کشیده اند. آنها دریافته اند که اطلاع دهندگان اصلی برای دادن اطلاع درباره ی موضوع های زیر بیشتر از هر زمینه ی دیگری کار آمد و قابل اعتمادند:

1- محیط جغرافیایی و ساختمان های عمومی

2- نهادها و نقش های نهادی

1-    زمان وقوع رویدادهای مهم اجتماعی ( پلتو، 1375: 146)

 

در دهه ی 70 میلادی و به دنبال شناخت مشکلاتی که بر سر راه روشهای متعارف تحقیقات توسعه ی روستایی وجود داشت، روشی موسوم بهRRA  (ارزیابی سریع روستایی) معرفی شد که متأثر از روشهای دیگر، بویژه تحقیق نظام مزرعه ای بود. برخی از پیشگامان این روش شناسی جدید عبارت بودند از  رابرت چمبرز، پیتر هیلد برند، روبرت رودس و مایکل کولینسول.

 در تعریفی ارزیابی سریع روستایی یک فرآیند یادگیری درباره ی شرایط روستایی در یک قالب و سبک فشرده، نظام دار، قابل تکرار و سریع است که توسط یک تیم تخصصی چند رشته ای و اعضای جامعه ی مورد نظر در آن جامعه به اجرا در می آید.

 در یک توصیف عمومی، این روش در بر گیرنده ی هر فعالیت نظام داری است که به منظور استنتاج، نتیجه گیری، طرح فرضیات یا سنجش مسائل روستایی در یک دوره ی زمانی کوتاه به اجرا در می آید.

 عوامل اصلی ظهور این روش:

1.  مشکلات ناشی از اریبها بخصوص در برنامه ی فقر زدایی "روش سیاحت توسعه روستایی". اریبها اشاره به این دارند که تنوع جوامع روستایی بایستی تنها براساس زمان، مکان، جنسیت، سن و گروههای قومی در نظر گرفته شود. این اریبها بازگو کننده ی این مشکل بودند که بازدیدهای کوتاه مدت کارشناسان و کارگزاران شهری، مانع شناخت واقعی فقر، محرومیت و نیازهای مناطق روستایی است.

2.  روشهای زمینه یابی میدانی که بر مبنای پرسشگری و با استفاده از پرسشنامه قرار دارد، طولانی و خسته کننده است و منعکس کننده کامل واقعیت جامعه نیست.

3.  افزایش درک عمومی نسبت به ارزش و اهمیت دانش بومی روستاییان

4.  تأکید بیشتر بر روشهای کیفی و تحلیلی و نگاه از پایین به بالا به روستاییان

5.  تشویق و تلفیق مشارکت مردم محلی در فرآیند توسعه و در نهایت توانمند سازی آنان.

 

اهداف این روش:

1.  ارزیابی نیازهای کشاورزی و سایر نیازهای جامعه ی روستایی

2.  اولویت بندی زمینه های تحقیقاتی مرتبط با این نیازها

3.  بررسی عملی بودن یا امکان پذیری طرحهای عملیاتی و تحقق اهداف و نیازهای توسعه

4.  اجرای طرحهای عملیاتی، نظارت و ارزشیابی آنها

 بررسی های بعدی نشان دادند که تنها سرعت بخشیدن به کار گرد آوری داده ها کافی نیست، بلکه باید فرصت بیشتری به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات گرد آوری شده داده شود، د رنتیجه به منظور تکامل این روش از اواسط دهه ی 1980 واژه های " مشارکت" و "مشارکتی" وارد فهرست واژگان RRA شد. در سال 1988 نیز RRA مشارکتی در بین 4 طبقه ی اصلی روش شناسی RRA به طریق ذیل قرار گرفت:

   ارزیابی سریع روستایی مشارکتی

   ارزیابی سریع روستایی اکتشافی

   ارزیابی سریع روستایی موضوعی

   ارزیابی سریع روستایی نظارتی

 بدین ترتیب و با وارد شدن واژه‌ی مشارکت تأکیدی بر تواناسازی مردم روستایی جهت تبادل، ارتقاء و تحلیل دانش خود از شرایط زندگی و محل سکونتشان و همچنین استفاده از آن در برنامه ریزی و عمل، فراهم شد. در واقع این روش مشوق مشارکت فعالانه تر روستاییان بوده و به آنها تنها به عنوان عاملان کمکی گردآوری داده ها نگاه نمی شود (شعبانعلی فمی، علی بیگی، شرف زاده. 1383: 105).

 

  1. اوقات فراغت در محله خوب بخت اتابک

طبق مصاحبه های کیفی که با اهالی محله خوب بخت اتابک درباره نوع گذران اوقات فراغت آنها پیش از آغاز پروژه نوسازی و پس از آن انجام شد، نتایج ذیل به دست آمد. در این بررسی سعی شد که از هر گروه سنی و جنسی در مصاحبه ها شرکت کنند.

طبق یافته های ما، یکی از روشهای غالب گذران اوقات فراغت پیش از آغاز پروژه نوسازی تعامل با همسایه های دیوار به دیوار، یا ساکن در یک محل با یکدیگر بود. بخاطر بافت قدیمی محله اکثر همسایه ها آشنایی طولانی مدتی با یکدیگر داشتند. این تعامل شامل شرکت در جلسات روضه برای خانم های خانه دار، بازدید از همسایگان و در نتیجه شکل گیری گروه های دوستی میان اعضای محل بود. تعامل آقایان بیشتر به حضور در مسجد و مراسم های عزاداری، یا گفتگو در پارک ها محدود می شد.

اوقات فراغت فرزندان پسر خانواده ها نیز بیشتر به معاشرت با دوستان هم محلی، گاهاً شرکت در برنامه های فرهنگسرا یا مراسم های عزاداری می گذشت. اما فرزندان دختر، به علت بافت سنتی محله و خانواده ها چندان اوقات فراغت خود را خارج از خانه نمی گذراندند و بیشتر وقتشان صرف تماشای تلویزیون یا مطالعه، و در موارد محدودی به شرکت در کلاسهای فرهنگی-هنری مسجد یا فرهنگسرا می گذشت.

اما پس از آغاز پروژه نوسازی بخاطر جابجایی خانواده ها و بر هم خوردن ساختار کالبدی محله ها، روابط همسایگی مختل شده و نوع گذران اوقات فراغت بویژه برای خانمهای خانه دار تغییر کرد.

آنها اغلب اوقات خود را در خانه سپری می کردند و کارهای خانه عمده فعالیت این گروه به شمار می آمد. یکی از ساکنین که از اهالی قدیمی محله بود می گفت که در این 2 سال اوقات فراغت او خیلی کمتر شده زیرا در محله قبلی همه همسایه ها همدیگر را می شناختند و با یکدیگر رفت و آمد داشتند و از اوضاع و احوال یکدیگر خبر می گرفتند. اما در حال حاضر وی اکثر اوقات را در خانه و به تنهایی سپری می کند.

در محله قدیم به گفته ساکنین شرکت در جلسات زنانه مثل سفره امامان معصوم، قرض الحسنه، مولودی خوانی، حسینیه ها و مسجد بیشتر بود ولی در حال حاضر خیلی کم شده است.

خانم 52 ساله خانه داری عنوان می کرد که اگر هم قصد رفتن به حسینیه یا مسجد را داشته باشد به محله گذشته خود رجوع می کند.

به هر ترتیب هیچ یک از خانم ها در کلاسی خارج از منزل نام نویسی نکرده بودند و مواقع بسیار اندکی پیش می آمد که به پارک رفته و یادر حیاط خانه دور یکدیگر جمع شوند.

 این مسئله اما در طرز گذران اوقات فراغت مردان یا پسران خانواده ها تاثیر چندانی نگذاشته است. اغلب اعضای این گروه اکثر ساعات روز خود را به کار کردن می گذرانند، در حدی که بسیاری از پسران جوان پس از دیپلم و یا حتی سیکل مدرسه را ترک کرده و به سرکار می روند (اکثراً صحافی) تا از نظر مالی به خانواده خود کمک کنند.

برای مثال امید 14 ساله که سال سوم راهنمایی ترک تحصیل کرده و در صحافی مشغول کار است، کارش را به عنوان یک سرگرمی و شیوه گذران اوقات فراغت معرفی کرد. 

اوقات فراغت پسران جوان محدود به معاشرت با دوستان در پارک بعثت در آخر هفته ها، شرکت در باشگاه های ورزشی (باشگاه بعثت و باشگاههای بدنسازی)، فوتبال بازی کردن در کوچه ها و انجام بازی های کامپیوتری و پلی استیشن در منزل می شود.

کودکانی که محصل بودند نیز اغلب اوقات خود را صرف رفتن به مدرسه، بازی با دوستان و همکلاسی ها و انجام تکالیف درسی می کردند.

 یکی از نکته هایی که طی مصاحبه ها به آن برخورد کردیم، محدودتر شدن آزادی دختران و زنان جوان خانواده ( در مواردی حتی پسران جوان) به علت کاهش امنیت در محله ناشی از نوسازی و تخریب خانه ها و ورود افراد جدید و غریبه به محل بود.

سمانه، زن جوان 25 ساله ای که به رسم خانواده با پسر عمویش ازدواج کرده است، معتقد بود که افزایش میزان ناامنی در محل (بویژه افزایش تعداد معتادین و افغانی ها) روی آزادی های وی برای خروج از خانه تاثیر زیادی گذاشته است. او که پیش از این در کلاسهای گلدوزی و هنری شرکت می کرد به علت تخریب آموزشکاه و فاصله زیاد فرهنگسرا دیگر قادر به ادامه فعالیت هایش نبود.

لیلا، دختر مجرد 22 ساله و دانشجویی که در دانشگاه پیام نور مدیریت بازرگانی می خواند نیز به مشکل افزایش اعتیاد و کاهش امنیت اشاره کرد و گفت به علت بروز این مشکلات در نتیجه نوسازی، جز برای شرکت در کلاسهای دانشگاه نمی تواند از خانه خارج شود.

در جریان مصاحبه با اهالی متوجه شدیم یکی از مشکلات عمده اهالی محل خوب بخت اتابک در زمینه اوقات فراغت نبود آموزشگاه یا کلاسهای ورزشی-فرهنگی مناسب برای جوانان ناحیه است که باعث می شود آنها وقت خود را در خیابانها یا پارک ها بگذرانند. 

البته ساخت مراکز فرهنگی در پروژه نوسازی برنامه ریزی شده بود، اما به علت مشکلاتی که در جریان اجرای پروژه پدید آمد و تأخیرات پیش آمده، نه تنها این برنامه ها عملی نشد بلکه بسیاری از مراکز نیز تخریب شده و مراکز موجود به هیچوجه پاسخگوی نیازهای جمعیت رو به افزایش محله نیست.

این مسئله جوانان را در معرض اعتیاد و ناهنجاری های اجتماعی و سایر خطرات قرار داده، آنها را مستعد انواع انحرافات می سازد.  

 

جمع بندی مشکلات محله در زمینه اوقات فراغت:

  1. کمبود فضاهای تفریحی همچون پارک به نسبت جمعیت محله
  2. کمبود فضاهای ورزشی
  3. تجهیزات پارک ها و مکان های ورزشی علاوه بر فرسوده بودن دارای کیفیتی نامرغوب هستند.
  4. مکان های ورزشی و تفریحی کودکان از بهداشت مناسبی برخوردار نیست.
  5. مکان های فرهنگی مانند فرهنگسرا (خاوران) دور از دسترس است و به طور کلی تعداد این مکان ها بسیار اندک است.
  6. فقدان تنوع کلاسهای مسجد که تنها در تابستان برگزار می شود.
  7. وجود فقط یک کتابخانه در کل محله (کتابخانه هاشم آباد).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

  • پلتو، پرتی (1375). روش تحقیق در انسان شناسی، تهران، علمی
  • جنکینز، ریچارد (1385). پی یر بوردیو، لیلا جوافشانی و حسن چاوشیان، تهران، نی
  • مجموعه مقالات همایش توسعه ی محله ای (4) (1388)، مشارکت مردمی و توسعه ی محله ای [1]، دفتر مطالعات اجتماعی و فرهنگی، تهران
  • ربانی، رسول (با همکاری فریدون وحیدا) (1381)، جامعه شناسی شهری، تهران، سمت
  • رفعت جاه، مریم. جزوه درسی سال 1387
  • روجک، کریس (1388) . نظریه ی فراغت: اصول و تجربه ها، ترجمه ی عباس مخبر،تهران، نشر شهر.
  • سعیدی رضوانی، نوید (1375). شهرداری ها و اوقات فراغت شهروندان، مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهری
  • شکوئی، حسین (1372). جغرافیای اجتماعی شهرها، اکولوژی اجتماعی شهر، تهران، جهاد دانشگاهی
  • فمی، شعبانعلی؛ علی بیگی، امیر حسین؛ شریف زاده، ابوالقاسم (1383). رهیافت ها و فنون مشارکت در ترویج کشاورزی و توسعه ی روستایی، تهران، مؤسسه ی روستایی ایران
  • محسنی، منوچهر( 1386). بررسی در جامعه شناسی فرهنگی ایران، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات
  • منشور نوشهر گرایی (1387). ترجمه علیرضا دانش و رضا بصیری مژدهی، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تهران
  • منصوری، سید امیر (1379). چشم انداز شهر ایرانی، مجله ی شهر نگار، ش 12
  • نوروزی، فیض ا... (1386)، بررسی سهم محصولات فرهنگی غیر مجاز در پر کردن اوقات فراغت گروههای مختلف، تهران پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات

 

نشریه ی اینتر نتی نوسازی با بهره گیری از این مقاله ها:

  • الگوی مسکن در نوسازی بافت های فرسوده، نمونه ی موردی: محله ی عود لاجان تهران و پروژه ی نواب، نویسندگان: نعیمه رضایی، علی خانی، فاطمه ستوده ی علمباز، شماره ی مقاله 00201
  • رویکرد مداخله در عودلاجان، یک محله تاریخی در تهران، نویسندگان: علی خانی، میترا کریمی، علی عاشوری، شماره مقاله 00202
  • ارزیابی استراتژی های نوسازی در بافت های فرسوده ی شهری، نمونه ی موردی: محله ی خانی آباد تهران، نویسنده: مهندسان مشاور دیارگاه شهر، شماره مقاله 00203
  • اثرات ملاحظات اجتماعی بر سیاست های توسعه و رویکردهای طراحی در طرح های نوسازی بافت های فرسوده، نمونه ی موردی: بخش شرقی محله ی صابون پزخانه، نویسندگان: محمدرضا خدادادی، حبیب اله طاهر خانی، بهنام رستگار، محمد مهدی متوسلی، شماره ی مقاله 00302
  • مشارکت مردمی در نوسازی و غلبه بر معضل فرسودگی، نمونه موردی: محله ی دولاب، نویسندگان: مهندسان مشاور شهر و خانه، شماره ی مقاله 00401
  • نوسازی ناحیه ی امام علی، نویسنده: کاوه حاجی علی اکبری، شماره ی 00408
  • چالش های ریز دانگی در نوسازی بافت های فرسوده، نمونه موردی: نعمت آباد شمالی، نویسنده: مهندسین مشاور پارهاس و همکاران، شماره 00501
  • نوسازی بافت فرسوده ی ده ونک، نویسنده: مهندسان مشاور شارمند، شماره 00503

 

 

 

 

تاريخ تنظيم: سه شنبه 13 اسفند ماه 1392
فرم ثبت نظر
نام
آدرس ايميل
* متن نظر
* متن کنترلی را وارد کنيد

در اين بخش نظری ثبت نشده است.